Zdjęcie do artykułu Procedury i dokumentacja w firmie: jak uporządkować obieg dokumentów
Fot. cottonbro studio / Pexels

Procedury i dokumenty

Procedury i dokumentacja w firmie: jak uporządkować obieg dokumentów

Obieg dokumentów porządkuj od diagnozy, nie od zakupu narzędzia.

To pseudonim redakcyjny używany przez wydawcę, a nie deklaracja niezależnie potwierdzonej tożsamości osoby. Pierwotny podpis redakcyjny: Redakcja Operacyjna.

Diagnoza: gdzie obieg dokumentów się zacina

Obieg dokumentów porządkuj od diagnozy, nie od zakupu narzędzia. Poradnikprzedsiebiorcy.pl radzi najpierw przeanalizować bieżącą sytuację i wskazać, w których momentach system zarządzania informacją zawodzi. Cel zmian i czas wdrożenia określ dopiero potem.

Symptomy widać szybko: dokumenty giną i się powielają, a pracownicy nie wiedzą, kto za co odpowiada. Kancelaria NKDP do skutków braku przejrzystego obiegu zalicza chaos, błędy, opóźnienia i ryzyko strat.

Diagnozę oprzyj na konkretnych zdarzeniach, nie na odczuciach. Prześledź kilka typowych dokumentów – fakturę, umowę, dokument pracowniczy – i zanotuj kroki: kto tworzy, kto sprawdza, kto zatwierdza, jak i kiedy dokument trafia do dalszego obiegu oraz gdzie jest przechowywany. Zapytaj pracowników, gdzie najczęściej szukają dokumentów i co opóźnia ich pracę.

Ustal priorytety. Jeśli zmiany są rozległe, podziel je na etapy i zacznij od najbardziej problematycznego obszaru – np. obiegu faktur kosztowych albo dokumentacji pracowniczej. Nowe rozwiązania sprawdzisz w praktyce, zanim obejmiesz nimi całą firmę.

Mapa obiegu dokumentów: od powstania do archiwizacji

Uporządkowanie dokumentacji opiera się na mapie obiegu – opisie drogi dokumentu przez firmę. Kancelaria NKDP podaje typowy cykl: opracowanie (np. umowa przygotowana przez dział prawny lub handlowy), weryfikacja (np. kontrola merytoryczna i formalna), zatwierdzenie (np. podpis zarządu), wdrożenie (np. przekazanie kontrahentowi, zrealizowanie transakcji) i archiwizacja – fizyczna lub cyfrowa.

Dla każdego rodzaju dokumentu narysuj osobną, prostą ścieżkę. Przykład: faktura kosztowa trafia do sekretariatu, a uprawniona osoba wprowadza ją do systemu – taką kolejność opisuje Symfonia. W schemacie dopisz, kto prowadzi kontrolę formalną i merytoryczną, kto decyduje o akceptacji i gdzie dokument jest później przechowywany.

Mapa ma być maksymalnie konkretna. Zamiast ogólnika „dokument jest akceptowany” wskaż stanowiska, kolejność czynności, kryteria akceptacji i tryb postępowania w sytuacjach nietypowych – np. gdy brakuje osoby odpowiedzialnej albo dokument zawiera błąd. Oznacz punkty kontrolne, w których dokument można cofnąć do poprawy, oraz miejsce, gdzie kończy się obieg bieżący, a zaczyna przechowywanie i archiwizacja.

Dobra mapa pokazuje powtarzalne wąskie gardła, zbędne kroki oraz miejsca, w których dokument jest kopiowany lub przekazywany równolegle do kilku osób. Jej uproszczona wersja – schemat blokowy z podziałem na role – bywa najskuteczniejszym załącznikiem do instrukcji obiegu dokumentów.

Kto odpowiada za dokument na poszczególnych etapach

Sprawny obieg dokumentów wymaga jasnego podziału ról i odpowiedzialności. Kancelaria NKDP wymienia go jako pierwszy element – obok określenia etapów pracy z dokumentem, zgodności z przepisami oraz eliminacji zbędnych papierów i dublowania zadań. Bez przypisanej odpowiedzialności nawet najlepszy schemat pozostaje teorią.

Dla każdego etapu – tworzenia, weryfikacji, zatwierdzania, przekazywania i archiwizacji – wskaż konkretne stanowisko, nie tylko komórkę organizacyjną. Przy ważniejszych dokumentach wyznacz zastępstwo, żeby obieg nie zatrzymywał się z powodu nieobecności jednej osoby.

Systemy do zarządzania obiegiem dokumentów wspierają ten porządek, bo pozwalają dokładnie wskazać osobę odpowiedzialną za zmiany i akceptację – zauważa poradnikprzedsiebiorcy.pl. W obiegu papierowym tę rolę pełni zwykle opisany w instrukcji schemat przekazywania dokumentów oraz podpisy osób akceptujących.

Przydaje się macierz odpowiedzialności: wiersze odpowiadają dokumentom lub ich rodzajom, kolumny – kolejnym etapom, a w komórkach wpisuje się stanowiska odpowiedzialne za wykonanie i akceptację. Taki zestaw szybko ujawnia luki (etapy bez właściciela) oraz nakładanie się zadań, które łatwo wyeliminować.

Instrukcja obiegu dokumentów krok po kroku

Instrukcja obiegu dokumentów to wewnętrzny dokument określający postępowanie z dokumentacją wewnętrzną i zewnętrzną. Kancelaria NKDP wymienia typowe części: rodzaje dokumentów w firmie, osoby odpowiedzialne na poszczególnych etapach, wzory dokumentów (np. faktury, umowy, pełnomocnictwa), zasady przekazywania dokumentów między działami, sposób zatwierdzania – także elektronicznego – procedury przechowywania i archiwizacji oraz zasady usuwania i niszczenia dokumentów.

Zakres instrukcji zależy od profilu działalności, struktury organizacyjnej i dostępnych narzędzi. Im prostsza organizacja, tym krótszy może być dokument – byle kompletny i jednoznaczny. Każdy zapis powinien odpowiadać na pytania: kto, co, kiedy, jak i na jakiej podstawie robi.

Obowiązkowość zależy od formy księgowości. Jak wskazuje kancelaria NKDP, dokumentacja opisująca przyjęte zasady obiegu jest obowiązkowa w firmach prowadzących pełną księgowość, na przykład w spółkach z o.o. Tworząc instrukcję, zadbaj o zgodność z przepisami, zwłaszcza z ustawą o rachunkowości, przepisami podatkowymi, Kodeksem cywilnym oraz RODO – takie obszary zgodności wymienia NKDP.

Instrukcję buduj równolegle z mapą obiegu i macierzą odpowiedzialności. Ogólne zasady zastąp konkretnymi, krótkimi procedurami dla poszczególnych typów dokumentów, a wzory formularzy i pełnomocnictw dołącz jako załączniki. Zmiany w instrukcji datuj i wersjonuj, aby zawsze było jasne, która wersja obowiązuje.

Papier czy plik? Jak wybrać formę obiegu

Papierowy obieg ma wiele wad. Jak zauważa archiwizacjadokumentow.com.pl, łatwo zgubić ważny dokument, dokumenty mogą zostać przypadkowo uszkodzone lub zniszczone, obsługa bywa kosztowna – zwłaszcza w dużych organizacjach – a odnalezienie archiwalnego pisma czy faktury zajmuje dużo czasu. W komunikacji zewnętrznej wysyłka pocztą lub kurierem powoduje dodatkowe opóźnienia.

Poradnikprzedsiebiorcy.pl podkreśla, że zniszczeniu mogą ulec zarówno dokumenty papierowe, jak i elektroniczne, ale w formie tradycyjnej możliwości zniszczenia jest znacznie więcej, podobnie jak ryzyko kradzieży. Papierowa archiwizacja wymaga też miejsca do składowania.

Obieg elektroniczny usuwa część tych problemów. Elektroniczny obieg dokumentów to zarządzanie dokumentacją i jej archiwizowanie za pomocą systemów informatycznych – dokument nie ma formy papierowej, jest zapisywany na nośnikach elektronicznych, a dostęp mają do niego wyłącznie określone osoby. Jak podkreśla archiwizacjadokumentow.com.pl, takie rozwiązanie usprawnia zarządzanie dokumentacją, zwiększa poufność i bezpieczeństwo danych, a dokumenty można natychmiast przesłać zainteresowanym drogą elektroniczną.

Kluczowa jest zgodność z prawem. Poradnikprzedsiebiorcy.pl przypomina, że przechowywanie dokumentacji w formie elektronicznej jest zgodne z prawem, i wymienia, że można tak archiwizować m.in. księgi rachunkowe i podatkowe, dowody księgowe, kopie dokumentów kasowych, dokumenty inwentaryzacyjne, sprawozdania finansowe i listy płac, a także kopie dokumentów papierowych, na przykład wyciągów bankowych.

Archiwizacjadokumentow.com.pl wskazuje, że polskie prawo umożliwia korzystanie z obiegu elektronicznego. Przykładem jego stosowania w kontaktach z administracją są platforma ePUAP i podpis elektroniczny.

Wybór nie musi być zero-jedynkowy. W wielu firmach sprawdza się model mieszany: dokumenty wymagające podpisu odręcznego lub szczególnej formy zostają w obiegu papierowym, a pozostała dokumentacja – zwłaszcza obiegowa, ewidencyjna i korespondencja wewnętrzna – przechodzi na formę elektroniczną. Decyzję poprzedź analizą, które dokumenty są najczęściej wyszukiwane, wysyłane i akceptowane przez wiele osób.

Narzędzia, które porządkują przepływ dokumentów

Narzędzia wspierające obieg dokumentów to m.in. systemy elektronicznego obiegu dokumentów, systemy klasy DMS (zarządzanie dokumentami), e-archiwizacja i e-podpis. Takie kategorie wymienia kancelaria NKDP, wskazując jednocześnie porządkowanie procesów i digitalizację jako część wdrożenia.

Ich praktyczne funkcje opisuje poradnikprzedsiebiorcy.pl: programy i aplikacje do zarządzania obiegiem dokumentów pozwalają dokładnie wskazać osobę odpowiedzialną za zmiany i akceptację, dokumenty można natychmiast przesyłać między pracownikami, a dostęp do nich jest łatwy i przejrzysty. Wprowadzenie elektronicznego obiegu oszczędza czas i pieniądze, a elektroniczne formularze zastępują kartki w segregatorach.

Spójrz na szerszy kontekst rynkowy. CRN pisze, że systemy zarządzania elektronicznym obiegiem dokumentów coraz bardziej ułatwiają gromadzenie, przechowywanie i grupowanie dokumentów, a pandemia zintensyfikowała wdrożenia, obejmując nimi również małe i średnie firmy.

Według analiz Canona przywołanych w tym artykule aż 96 proc. firm z regionu EMEA spodziewa się wzrostu zapotrzebowania na usługi i procesy wspomagające pracę zdalną. Dostawcy usług digitalizacji dokumentów szacują wzrost liczby klientów i zapytań w okresie pandemii o 20–30 proc.

Wybór narzędzia wynika z mapy obiegu, nie odwrotnie. Gdy wiadomo, jakie dokumenty krążą w firmie, kto je akceptuje i gdzie mają być przechowywane, można ocenić, czy wystarczy prosty system obiegu z podstawową akceptacją, czy potrzebne są funkcje e-archiwizacji i integracji z systemem finansowo-księgowym lub ERP.

Przy ocenie dostawców porównaj zakres funkcji, możliwość dopasowania do własnych procedur oraz sposób udzielania wsparcia. Sprawdź też, jak rozwiązanie radzi sobie z dokumentami, które już istnieją w firmie.

Bezpieczeństwo i archiwizacja bez chaosu

Ochrona dokumentów wymaga działań w obu formach obiegu. W dokumentacji elektronicznej poradnikprzedsiebiorcy.pl wskazuje trzy podstawowe elementy: zabezpieczenie komputera przed wirusami, ochronę haseł przed postronnymi osobami i tworzenie kopii zapasowych. Serwis archiwizacjadokumentow.com.pl podkreśla, że dostęp do dokumentów w obiegu elektronicznym powinny mieć tylko określone osoby, co przekłada się na większą poufność i bezpieczeństwo danych.

Obieg papierowy też wymaga rygoru: wydzielonego i zamykanego miejsca przechowywania, ewidencji dokumentów wyjmowanych z archiwum i jasnych zasad wypożyczania. Serwis archiwizacjadokumentow.com.pl zauważa, że obsługa tradycyjnego obiegu wymaga wyznaczenia osoby, która sprawuje pieczę nad archiwum, transportuje dokumenty i umieszcza je w odpowiednio oznaczonych segregatorach lub pudełkach.

Szczególnej uwagi wymaga dokumentacja pracownicza. Zgodnie z ustawą o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych dokumentację pracowniczą wraz z dokumentami dotyczącymi zatrudnień i wynagrodzeń należy przechowywać 50 lat od daty zakończenia pracy ubezpieczonego pracownika – przypomina poradnikprzedsiebiorcy.pl. Plan archiwizacji musi uwzględniać długie okresy przechowywania i zapewnić, że dokumenty pozostaną czytelne oraz dostępne przez cały ten czas.

Instrukcja obiegu dokumentów powinna określać nie tylko sposób przechowywania, lecz także zasady usuwania i niszczenia dokumentów – kancelaria NKDP wymienia to jako jeden z jej elementów. Ustal, kto zatwierdza zniszczenie, jak dokumentuje się tę czynność i jak niszczy się dokumenty papierowe oraz nośniki elektroniczne, aby nie doszło do wycieku danych.

Wdrożenie zmian i szkolenie zespołu

Wdrożenie nowych zasad zacznij od analizy bieżącej sytuacji i ustalenia, w jakich momentach obecny system zawodzi. Potem określ cel zmian i czas ich wprowadzenia – taką kolejność proponuje poradnikprzedsiebiorcy.pl. Dopiero na tym fundamencie przypisz role, wybierz narzędzia i przygotuj instrukcję.

Kolejny krok to praca z ludźmi. Kancelaria NKDP wskazuje, że wdrożenie obejmuje szkolenia uczące zespoły ról, odpowiedzialności i standardów pracy, których celem jest wyeliminowanie błędów i opóźnień. Szkolenie nie może być jednorazowym wykładem – skuteczniejsze jest krótkie wprowadzenie połączone z ćwiczeniem na rzeczywistych dokumentach, pokazującym obieg od początku do archiwizacji.

Zadbaj o elementy wspierające zmianę: jasno wskazanego właściciela procesu, dostęp do wzorów formularzy i instrukcji w jednym miejscu, okres próbny z możliwością zgłaszania uwag oraz sposób rozwiązywania sporów, gdy dokument utknie bez akceptacji. Zespół powinien wiedzieć, do kogo zgłosić problem i jak zaproponować usprawnienie.

Zmiana ma trwały charakter, co potwierdzają obserwacje rynkowe. CRN pisze, że procesu digitalizacji obiegu dokumentów nie da się już zatrzymać ani odwrócić, a firmy, które odczuły korzyści z takich rozwiązań, rozwijają je i obejmują nimi kolejne obszary działalności. Dlatego wdrożenie zaplanuj etapowo: najpierw jeden obszar dokumentacji, potem kolejne, z regularnym przeglądem procedur i korygowaniem instrukcji na podstawie doświadczeń zespołu.

Więcej z: Procedury i dokumenty